Machu Picchu betekenis en geschiedenis: wie bouwde de Incastad en waarom?

Geen fort en geen verloren stad. Archeologen zijn het erover eens dat Machu Picchu een buitenverblijf van de Incakoning was, onderdeel van het privélandgoed van zijn familie. Het Peruaanse ministerie van Cultuur noemt het officieel de Llaqta de Machupicchu: de nederzetting Machu Picchu.

2430 m

hoogte, op een zadel tussen twee bergtoppen

32.592 ha

beschermd Historisch Heiligdom

700+

landbouwterrassen

1.542.350

bezoekers in 2025

De ruïne ligt in de regio Cusco, hemelsbreed zo’n 75 km van de stad Cusco, hoog boven het dal van de Urubamba. Omdat ook het nevelwoud eromheen beschermd is, staat Machu Picchu als een van de weinige plekken op de lijst als cultureel én natuurlijk werelderfgoed.

Waar het precies ligt en hoe de routes door de ruïne lopen, lees je in Machu Picchu kaart.

In het Quechua betekent machu “oud” en picchu “bergtop”. Machu Picchu is dus de “Oude Berg”: de naam van de berg achter de ruïne. De spitse top op elke ansichtkaart heet Huayna Picchu, de “Jonge Berg”.

De Inca’s zelf gebruikten waarschijnlijk een andere naam. Historicus Donato Amado Gonzales en archeoloog Brian Bauer doken in 2022 in koloniale archieven en in de notities van Bingham. Hun conclusie: de stad heette Picchu, en waarschijnlijk Huayna Picchu.

• Een document uit 1568 noemt het dorp Picchu als bezit van de koning.
• In 1588 wilden inwoners van Vilcabamba “terug naar Huayna Picchu”.
• Een atlas uit 1904, van vóór Bingham, noemt de ruïnes van het Incadorp Huayna Picchu.

De naam Machu Picchu bleef pas hangen na de publicaties van Bingham vanaf 1911. Niemand is van plan hem nog te veranderen.

Decennialang stond in elk boek 1450. Dat jaartal komt uit Spaanse kronieken, waarmee de Amerikaanse historicus John Rowe in 1945 een tijdlijn van de Incakoningen maakte.

In 2021 publiceerde het team van Richard Burger (Yale) in het tijdschrift Antiquity 26 koolstofdateringen van botten en tanden uit vier begraafplaatsen rond de ruïne. De uitkomst: Machu Picchu was onafgebroken bewoond van ongeveer 1420 tot 1530, minstens twintig jaar eerder dan gedacht.

Hoe lang de bouw zelf duurde, weet niemand. Het veel herhaalde “5000 arbeiders, twintig jaar lang” heeft geen enkele bron. Wel zeker: delen van de stad zijn nooit afgemaakt. Er staat een onvoltooide tempel.

Machu Picchu werd gebouwd in opdracht van Pachacuti (Pachacuti Inca Yupanqui), de koning die het kleine rijk rond Cusco veranderde in een imperium. Het bewijs is een grondproces uit 1568: daarin hoorden de gronden van Picchu bij het bezit van “Inga Yupangui”, Pachacuti dus.

Rowe, die het document vond, zag Picchu daarom als privélandgoed van de koning en niet als staatsgebouw. Zo’n landgoed was een buitenverblijf voor het hof en tegelijk een monument voor de verovering van het lagere Urubambadal.

Het werk deden onderdanen via de mit’a, de Incabelasting in de vorm van arbeid. Wie er vast woonde, was personeel van de koninklijke familie, geen adel.

Andere theorieën

• Heilig centrum. Antropoloog Johan Reinhard koppelt de ligging aan de heilige bergen, de apu’s.
• Pelgrimsoord. De Italiaanse archeoastronoom Giulio Magli ziet er een bedevaartsplaats in.
• De verloren stad Vilcabamba. Dat dacht Bingham. Fout: Vilcabamba is Espíritu Pampa, veel verder westelijk.

De meeste onderzoekers combineren nu de eerste twee: een koninklijk landgoed met een sterke religieuze rol.

Met graniet uit de berg zelf, zonder mortel. De steengroeve ligt gewoon in de ruïne. Tempels kregen muren van perfect passende blokken, gewone huizen eenvoudiger metselwerk van kleinere stenen.

Het meeste werk zie je niet. Ingenieur Kenneth Wright, die Machu Picchu sinds 1994 onderzoekt, schat dat ongeveer 60 procent van het bouwwerk ondergronds zit: in funderingen en drainage. Dat is een schatting van een expert, geen meting.

129

drainageuitlaten in de stad

749 m

lang waterkanaal vanaf de bron

16

stenen fonteinen achter elkaar

1960 mm

regen per jaar volgens Wright

Met bijna twee meter regen per jaar redt de drainage de stad, niet de muren. “Machu Picchu staat er al vijf eeuwen dankzij goede drainage”, zegt Wright. De terrassen houden vooral de helling vast en waren pas daarna akkers.

En de “dansende stenen” die bij een aardbeving terugvallen op hun plek? De stad ligt tussen breuklijnen en muren zonder mortel zijn stevig, maar er is geen seismisch onderzoek dat dit verhaal bewijst. Voegen waar “geen bankpas tussen past” vind je alleen bij de fijnste gebouwen.

In het hoogseizoen, als de koning er was, woonden er 500 tot 750 mensen. De rest van het jaar bleven enkele honderden vaste bedienden. Dat zijn schattingen van archeologen, geen volkstelling.

Onderzoek naar het DNA (Science Advances, 2023) bekeek 34 mensen die rond de ruïne begraven zijn. Verrassing: ze kwamen uit het hele rijk, van de kust, uit de bergen en uit de Amazone. Ongeveer een derde had duidelijke Amazonische wortels.

Het waren yanaconas, levenslange dienaren van de koninklijke familie, en aclla’s, uitverkoren vrouwen. Ze kwamen alleen, niet als gezin. Hier stichtten ze een gezin en hier werden ze begraven, in ondiepe graven in grotten en onder rotsen.

Omdat het rijk viel dat het landgoed in stand hield. De dateringen stoppen rond 1530. Het gewone leven was rond 1540 voorbij en in 1572 was de stad helemaal leeg.

• Burgeroorlog om de troon tussen de broers Huáscar en Atahualpa.
• De Spaanse verovering vanaf 1532.
• Epidemieën van Europese ziekten zoals pokken, vanaf de jaren 1520. Dat die juist Machu Picchu ontvolkten, is een hypothese zonder direct bewijs.

Een hardnekkige fabel is dat de Spanjaarden Machu Picchu nooit kenden. Niet waar: Picchu staat in documenten uit 1568 en 1588. Ze hebben het alleen nooit verwoest of verbouwd, en daarom staat het er nog.

De Amerikaan Hiram Bingham van Yale bereikte Machu Picchu op 24 juli 1911, vanuit Cusco, en maakte het wereldberoemd. Maar hij was niet de eerste. De boer Melchor Arteaga bracht hem erheen, voor één zilveren sol.

• Boven woonden twee boerenfamilies, Richarte en Álvarez, die de Incaterrassen bewerkten. Een jongen uit die families leidde Bingham rond.
• In 1902 was de boer Agustín Lizárraga uit Cusco er al. Bingham vond zijn naam, met houtskool geschreven, op een muur van de Tempel van de Drie Ramen.
• Een kaart uit 1874 van Herman Göhring noemt de toppen al “Macchu Picchu” en “Huaina Picchu”.

De expedities van Yale in 1912 en 1914 tot 1915 namen vondsten mee naar de Verenigde Staten. Na een rechtszaak gaf Yale in 2011 en 2012 maar liefst 46.635 voorwerpen en fragmenten terug. De 366 mooiste stukken staan in het Museo Machu Picchu in de Casa Concha in Cusco.

De luxetrein naar Machu Picchu draagt nu de naam van Bingham. Je reist ermee op onze tour met de Hiram Bingham trein.

De meeste tempels staan rond het Heilig Plein in het hoge deel van de stad. Hun functie is een interpretatie van archeologen, want de Inca’s schreven niets op. Alleen de Zonnetempel is grondig onderzocht als sterrenwacht.

Wie over de Incatrail komt, loopt binnen via de Zonnepoort, Intipunku, op de bergkam boven de stad. Je kunt er ook vanuit de ruïne heen wandelen, met route 1-C.

Pas op met gidsenverhalen. Dat de drie ramen de drie werelden van de Inca’s voorstellen, heeft geen enkele bron. In de ruïne loop je verplicht met een erkende gids, één per acht bezoekers: vraag het hem gerust.

Het Incarijk heette Tawantinsuyu, “de vier verenigde delen”. De oude hoofdstad van de Inca’s was Cusco. Op zijn hoogtepunt liep het rijk van het zuiden van het huidige Colombia tot midden Chili en het noordwesten van Argentinië.

De grote expansie begon onder Pachacuti, volgens de klassieke tijdlijn vanaf 1438. De nieuwe dateringen van Machu Picchu wijzen erop dat zijn regering eerder begon. Het rijk viel tussen de gevangenname van Atahualpa in Cajamarca in 1532 en de terechtstelling van de laatste koning, Túpac Amaru, in 1572.

Deze foto verklaart waarom Machu Picchu bleef staan. In Cusco zetten de Spanjaarden hun kerken op Incamuren. Een privélandgoed in een dal, ver van de hoofdwegen, had niemand nodig. Dus bleef het zoals het was.

• 8 januari 1981: Peru maakt van het gebied het Historisch Heiligdom van Machu Picchu, 32.592 ha.
• December 1983: UNESCO zet het op de Werelderfgoedlijst, als cultureel én natuurlijk erfgoed.
• 7 juli 2007: in Lissabon wordt Machu Picchu een van de nieuwe zeven wereldwonderen.

Een veelgemaakte fout: de nieuwe zeven wereldwonderen zijn niet van UNESCO. Het was een stemming van de privéstichting New7Wonders, en UNESCO nam er nadrukkelijk afstand van. De echte bescherming komt van de inschrijving uit 1983.

Weetjes die kloppen

• De bron waaruit de Inca’s hun water haalden, voedt de fonteinen nog altijd.
• Recordjaar was 2019: 1.585.262 bezoekers. In 2026 mogen er 4500 per dag in, in het hoogseizoen 5600.
• De boerenfamilies Richarte en Álvarez bewerkten de Incaterrassen nog in 1911.
• De Incamuren staan al ruim 500 jaar tussen twee breuklijnen.

Fabels